Jochem Rotteveel schrijft

Madrid boven en onder de grond

Tekst- en beeldverslagen op Trendbeheer over mijn residency in Madrid in mei 2014:

http://trendbeheer.com/2014/05/14/een-bezoekje-aan-dr-fourquet/

http://trendbeheer.com/2014/05/26/madrid-onder-de-grond/

Advertenties

Noodzakelijke luxe

Beeldend kunstenaar Jochem Rotteveel richt een groot deel van zijn artistieke onderzoek op tape en bericht vanuit Madrid over zijn residency in projectruimte Naranjo.

– gepubliceerd in BK Info, juni 2014 – 

Drie jaar geleden reisde ik af naar Shanghai voor een residency in M50, een soort kunstenclave aan de rand van de stad. Gedurende drie maanden was ik compleet op mezelf teruggeworpen. De taal, cultuur en ook het kunstcircuit waren compleet anders dan in Nederland. Het zorgde soms voor lichte paniek. Tegelijkertijd zette het al mijn zintuigen op scherp en ik snoof alle nieuwe indrukken op. In korte tijd bouwde ik een nieuw netwerk op van mensen die mijn werk nog nooit gezien hadden en met hele nieuwe invalshoeken kwamen. Soms had ik echter ook behoefte aan de oude invalshoeken en op die momenten legde ik contact via Skype met bevriende collega’s in Nederland, de laptop door de werkplek dragend om te laten zien wat ik had gemaakt en wat hun reactie daarop was. Mijn werk ontwikkelde zich, ik ontdekte Chinese tape en het stadse landschap bracht me op nieuwe composities.

Tijdens mijn verblijf in Shanghai leerde ik via mijn Spaanse galeriehoudster aldaar een aantal Spaanse kunstenaars kennen. Sommigen kwamen in de galerie en het atelier langs, anderen leerde ik online kennen. Een van deze nieuwe online kennissen had net een projectruimte in Madrid overgenomen waar kunstenaars werkten maar waar ook wekelijkse allerlei kunstmanifestaties gehouden werden. Ik onderhield contact met Andres Montes via Facebook zodat we de afgelopen jaren elkaar en elkaars werk konden volgen. Hij bood me aan: als ik ooit in de buurt van Madrid was dan zou hij mijn werk graag opnemen in een expositie of manifestatie in zijn expositieruimte Naranjo. Hij had alleen geen geld om me daarnaartoe te halen.

Doorwaakte nachten op een doorgezakt bed

Het gebrek aan geld is een vaak gehoord excuus en wordt vaak gecompenseerd met allerlei andere beloften om kunstenaars toch tot onbetaald werk aan te sporen. In dit geval was het geen smoes: ook in Spanje waren veel cultuursubsidies geschrapt en deze projectruimte moest het hebben van particuliere giften en veel vrijwilligerswerk. Ik besloot om het benodigde budget zelf bij elkaar te sparen om toch deze kans aan te kunnen pakken. We spraken ruim van tevoren een periode af waarin ik zou komen werken zodat ik ruim de tijd had om aan het geld te komen. Langer dan een paar weken zou het helaas niet worden, vanwege mijn andere werkzaamheden.

In mei reisde ik uiteindelijk naar Madrid af. Mijn verblijf in Shanghai was de afgelopen jaren in mijn hoofd tot een groot romantisch en heroïsch avontuur verworden dat in schril contrast was gaan staan met de realiteit van een residency. Zoals de momenten van eenzaamheid die versterkt worden als je aankomt bij je nieuwe verblijfplaats. De plek waar ik deze weken zou blijven was geen uitzondering en bleek op de foto’s veel voordeliger gepresenteerd. Na de eerste doorwaakte nacht op een doorgezakt bed bedacht ik me dat meer mensen zich zouden moeten beseffen hoeveel moeite kunstenaars zich getroosten om zichzelf en hun werk verder te brengen. De eerste koffie in de Madrileense zon deed weer een hoop goed en ik bedacht me tegelijkertijd hoe luxe het eigenlijk is om zo te kunnen reizen en werken.

Museumkunst en street art

Mijn werk was de afgelopen maanden twee kanten op ontwikkeld. Gefascineerd door de schilderachtige kwaliteiten van tape paste ik het materiaal steeds vrijer en losser toe in de hoop de toets te vinden die dit materiaal in zich heeft. Anderzijds hou ik van sterk grafische en heldere composities die leidden tot strenge, hermetische beelden. In Madrid besloot ik eerst de collega’s te bestuderen die voor mij kwamen. Ik doolde door het Prado en Thyssen-Bornemisza en ontdekte hoe helder de meeste beelden (nog) waren, qua kleur en compositie. De Romeinse tempelschilderingen in het Prado kwamen zo hedendaags over. Ik bewonderde het kleurgebruik en de richting in de composities van de 15e eeuwse Italiaanse en Spaanse meesters en ontdekte in werk van Kandinsky de combinatie van de losse toets en de heldere lijn. Het altaar van Fra Angelico bracht me op het idee om meerdere beelden ineen te brengen. In de zaal van de 20e eeuw in het Thyssen ontdekte ik Kupka, voor mij volslagen onbekend, maar heel actueel.

Thematisch gezien had ik ook het een en ander uit te zoeken. Mijn liefde voor poëzie (en de poëzie in natuur- en wiskunde) is altijd sterk van invloed geweest op mijn thematiek. De afgelopen maanden klonken er echter ook steeds vaker maatschappelijke geluiden in door. De wereld om mij heen had zich duidelijk een weg gebaand in mijn werk en ik wist eigenlijk niet zo goed hoe ik daarmee om moest gaan. De poëzie van mijn innerlijke wereld was inmiddels heel vertrouwd en dierbaar geworden. Ik besprak het met mijn gastheer Andres, die me op sleeptouw nam door de stad. Hij toonde me street art van bevriende kunstenaars die op hun eigen manier reageren op de wereld om hen heen. Een kunstenaar hangt ongevraagd pamfletten op die herkenbaar en zeer aantrekkelijk zijn vormgegeven met wonderschone teksten die op hun eigen poëtische, conceptuele manier een maatschappijkritisch geluid laten horen. De maatschappijkritiek prikkelt, maar de poëzie geeft het een extra laag.

Verderop in de stad komen we bij een voormalig overheidsgebouw dat nu leeg staat. Rondom het pand staat een muur met tientallen vlakken waarop straatkunstenaars in opdracht van het lokale bestuur verschillende uitingen hebben gemaakt. Veel kunstenaars vinden de gemeente hypocriet: elders in de stad worden tientallen straatcomposities verwijderd, maar op deze plek tonen de bestuurders graag hun artistieke betrokkenheid. Een aantal kunstenaars heeft deze kritiek direct verwerkt in hun beeld, zoals de straatkunstenaar Doble Jota (zie afbeelding). Anderen grijpen het podium aan om het economische beleid van Spanje in het algemeen en Madrid in het bijzonder te bekritiseren. Het levert harde beelden op die door hun ironie of poëzie extra betekenis krijgen.

You guys live in fucking Disneyland!

Tijdens kunstmanifestaties en exposities ontmoet ik Spaanse kunstenaars en merk ik hoeveel slechter hun situatie is dan die van veel collega’s in Nederland. De financiële malaise in Spanje zorgt ervoor dat veel kunstenaars afhankelijk zijn van vrienden en familie. Ze wonen bij hen in en kunnen het zich in veel gevallen niet veroorloven om veel tijd en geld te investeren in hun werk. Ze proberen rond te komen van allerhande klussen in het zwarte circuit. Schoonmaken, lesgeven, websites ontwerpen: als je af en toe 10 euro per uur verdient heb je het goed voor elkaar. Waar haal ik het geld vandaan om te reizen? Als ik vertel dat veel Nederlanders ontevreden zijn over hun eigen situatie zegt een kunstenaar: “Holland has no problems. You guys live in fucking Disneyland”. Geert Wilders kennen ze allemaal.

Veel dagen breng ik schrijvend en tekenend door. In mijn composities combineer ik nu de grafische aspecten met de losse toets waar ik zo van hou. Ik maak een paar schetsen om uit te voeren bij Naranjo. Andres heeft me opgegeven voor het Urban Cultura Festival, een straatkunstmanifestatie die op meerdere plekken in Madrid plaatsvindt. Ik maak werk ter plaatse en sta naast een paar graffiti kunstenaars van het eerste uur. Mijn tapeleverancier heeft het materiaal een paar weken eerder opgestuurd. Tape is voor veel kunstenaars hier onbekend. Het is ook niet te krijgen in de (overigens talrijke) winkels voor kunstenaarsbenodigdheden. Een enkele Chinese winkelier heeft rollen van hele inferieure kwaliteit liggen en alleen in primaire kleuren. Ik word aanvankelijk wat sceptisch aangekeken als ik mijn taperollen installeer. Na een dag werken ben ik tevreden over het resultaat en lijken mijn collega’s ook de mogelijkheden van tape te zien. Het werk wordt betast en ik krijg schouderklopjes: dat heeft die crazy Dutchie eigenlijk best mooi gedaan.

Onderweg in de metro besef ik me het nut en de noodzaak van een tijdelijke werkperiode in het buitenland. De verleiding is groot om in m’n comfortabele atelier te blijven werken, maar eenmaal in aanraking met een andere cultuur en andere kunstenaars leer ik m’n werk op een nieuwe manier bekijken. Terugkijkend op mijn verblijf in Shanghai zie ik welke invloed die residency heeft gehad. Ik ben benieuwd hoe mijn tijd in Madrid zich uiteindelijk door vertaalt in mijn werk. Eigenlijk zouden alle collega-kunstenaars zich deze noodzakelijke luxe moeten kunnen veroorloven.

Niet teveel punchen, meer markeren. Een interview met Myrthe van Opstal over talentontwikkeling bij Nederlands Dans Theater.

“Bij Hofesh moeten we leren om onze rug en heupen anders te gebruiken”, zegt Myrthe van Opstal. Ze repeteert met NDT 1 voor de voorstelling van Hofesh Shechter, de populaire Brits-Israëlische choreograaf die internationaal furore maakt. Myrthe is enthousiast: “Hofesh heeft zijn eigen dansers meegenomen en samen leren ze ons hoe we ons zijn stukken eigen moeten maken”. Dansers van NDT stellen zich helemaal in dienst van de choreografie. Dit vereist veel aanpassingsvermogen en discipline. “Voor elk nieuw stuk heb je minimaal één dag adaptatie nodig. Hofesh heeft zo’n specifieke stijl, dat vergt extra training en concentratie”, aldus de danseres die met twee zussen bij NDT 2 en een broer bij NDT 1 een unieke dansfamilie vormt. Hoge verwachtingen heeft de 26-jarige Limburgse komend seizoen ook van Sharon Eyal en Gai Behar. Het duo creëerde eerder speciaal voor NDT 2 het succesvolle Sara, waarin onder anderen Myrthes zus Imre schitterde. “De danstaal van Sharon en Gai is zo uitzonderlijk, die moet je als danser helemaal absorberen”. Intern kan ze rekenen op de volledige steun en toewijding van de artistieke directie en de ballet masters.

Is NDT 1 briljant, dan is NDT 2 de groeibriljant

Myrthes carrière bij NDT is een schoolboekvoorbeeld van talentontwikkeling zoals voormalig artistiek directeur Jiří Kylián voor ogen had toen hij 30 jaar geleden het jongere NDT 2 oprichtte. Pas afgestudeerd talent wordt in drie jaar tijd klaargestoomd voor de volgende stap. Van groeibriljant naar briljant, zo is de gedachte. Een ander voorbeeld van talentontwikkeling is de zomercursus Summer Intensive. Dansers met ambitie en talent kunnen twee weken lang in een professionele omgeving trainen en dansen. Naar aanleiding van deze twee weken krijgen sommigen van hen een uitnodiging voor NDT 2. Ook Myrthe meldde zich aan voor de Summer Intensive en kon in de zomer van 2009 van start. Na twee spannende weken werd ze voorgedragen voor NDT 2 en toegelaten. “Een bijzondere tijd”, aldus de danseres. “Je wordt bij NDT 2 samen met vijftien andere dansers opgeleid voor de wereldtop. Dat zorgt onderling voor een hele hechte band, maar ook voor gezonde competitie. Je beseft je dat je het uiteindelijk helemaal zelf moet doen.” Die jaren bij NDT 2 hebben haar gevormd: “Ik realiseerde me hoe hoog de waardering voor NDT is. Staande ovaties in binnen- en buitenland. Hierdoor voelde ik een grote verantwoordelijkheid. Dit beroep is topsport en die mentaliteit nam ik direct over. Ik leef al jaren heel gedisciplineerd. Ik laat sommige verjaardagen of andere sociale uitstapjes aan me voorbijgaan, zodat ik het allerbeste kan geven”.

Met minder energie hetzelfde resultaat

De rol van de repetitors of ballet masters is groot. Gerald Tibbs en Urtzi Aranburu noemt Myrthe met name: “Zij hebben me helpen groeien. Zowel fysiek, artistiek, maar ook persoonlijk. Met hen kon ik uren sparren over mijn houding, mijn concentratie, mijn expressie. Totdat ze het tijd vonden om me voor te dragen aan Paul [Lightfoot, red.] voor toelating tot NDT 1”. Deze selectie is geen gelopen race. Jaarlijks vallen goede dansers af die ondanks succesvolle jaren bij NDT 2 toch te licht worden bevonden voor NDT 1. Alleen zo kan het gezelschap de internationale reputatie hoog houden. Bij NDT 1 traint Myrthe onder meer met Lorraine Blouin. “Lorraine is heel bijzonder. Zij helpt mij om af en toe minder te doen. Ik kan heel punchy zijn”, zegt Myrthe terwijl ze heftig met haar armen beweegt om de vakterm te verduidelijken. “Lorraine laat me zachter zijn en meer markeren. Door haar leer ik dat je met minder energie hetzelfde resultaat kan bereiken”. Ook op persoonlijk vlak leert ze veel. “Mijn drive is zo groot, dat die wel eens obsessief wordt. Ik kan dan heel impulsief handelen. Door mijn collega’s bij NDT leer ik ook om te relativeren”. Dankzij hun artistieke prestaties zijn de repetitors de perfecte leermeesters. Hun levenservaring maakt van hen zeer gewaardeerde coaches.

Doorgroeien als choreograaf

Met de dansers van NDT 1 heeft Myrthe een goede band: “Soms krijg je zoveel feedback dat je door de bomen het bos niet meer ziet. Dan vraag ik aan een paar collega’s of zij tijdens de repetitie extra goed naar me kunnen kijken. De sfeer is heel open en constructief”. Er bestaat onder de dansers veel wederzijds respect. Niet alleen voor elkaars danstalent, maar ook voor de artistieke vaardigheden die ieder afzonderlijk met zich meebrengt, zoals zang en choreografie. NDT doet er alles aan om deze extra vaardigheden te ontwikkelen. Tijdens de jaarlijkse benefietavond Switch bijvoorbeeld, tonen de dansers eigen werk, maar zijn ze tevens verantwoordelijk voor de organisatie en productie van de avond. Zo leren ze wat er komt kijken bij het organiseren en vermarkten van een dansvoorstelling. Myrthe heeft dit jaar de eindverantwoordelijkheid bij Switch. Ze stelde samen met de marketingafdeling het persbericht op en was betrokken bij de promotieactiviteiten. Naast Switch heeft NDT ook een speciaal talentontwikkelingsprogramma binnen de samenwerking met Korzo Theater. Tijdens programma’s Up & Coming Choreographers, Here We Live and Now en Voorjaarsontwaken krijgt jong choreografietalent een podium. Hiervoor wordt financiële ondersteuning bij het bedrijfsleven en fondsen gezocht. Een van de meest succesvolle NDT-dansers die op deze manier zijn choreografisch talent kon ontwikkelen is Jiří Pokorný. De Tsjech maakte eerst carrière als danser bij NDT en kon vervolgens zijn vleugels uitslaan als choreograaf op de planken bij Korzo. Aankomend seizoen maakt Pokorný zijn eerste ballet voor NDT 2 in Programma B.

Dit artikel verscheen in het magazine dat Nederlands Dans Theater in april 2014 uitbracht voor bezoekers, abonnementhouders en andere stakeholders.

Smooth criminal

Bijna had hij ‘m onder de knie. Hoe vaak had hij het fragment niet bekeken? Elke dag oefende hij minstens een halfuur op de pasjes die zijn grote held had uitgevoerd tijdens de Grammy Awards van 1983. Uiteraard had hij de beelden destijds niet rechtstreeks kunnen zien, maar toen hij jaren later via een vriend de video in handen kreeg was hij verkocht. Zijn natie was dan wel niet de eerste geweest die voet had gezet op de maan, maar hij zou wel de eerste Rus zijn die de moonwalk meester werd.

Hij greep naar zijn kruis en maakte een pirouetje terwijl hij zijn toupet vasthield. Dit was de zoveelste nacht op rij die hij in zijn goed geïsoleerde discokelder doorbracht. Hij kon het Ljudmila haast niet kwalijk nemen dat ze hem onlangs had verlaten. Jarenlang hadden ze erover geprobeerd te praten, ze waren zelfs in therapie geweest. Maar niets had geholpen. Haar man zat helemaal in zijn eigen  wereldje.

Op een ochtend had ze de raad van hun therapeut opgevolgd en het binnen de mindframe van haar echtgenoot verwoord: ‘Mother always told me, be careful who you love and be careful what you do, because the lie becomes the truth.’  Kort daarop had ze haar koffers gepakt. Kapot was hij ervan geweest. Dat ze zijn held zo verkeerd citeerde. Hij had de drang gevoeld haar strotje dicht te knijpen met de witte handschoen die hij op een veiling had laten kopen. Maar aan die handschoen kleefde al genoeg lichaamssappen en hij wist dat hij verder weinig te vrezen zou hebben zolang zijn geheime dienst haar goed in de gaten hield.

Zijn panty begon te knellen. Hoe had Michael dat jarenlang volgehouden? Als zijn bewakers hem zo zagen… Daar zou geen Leni Riefenstahleske fotoreportage tegenop kunnen. Hij had die kiekjes in zijn blote bast aan de oever van de rivier trouwens helemaal niet gemaakt voor publicatie. Het was een persoonlijk bedankje geweest voor zijn goede vriend Scott Thorson. Die had hij ooit tijdens een concert van pianopoes Liberace in Moskou ontmoet. Aanvankelijk was hij gevallen voor de bontkraag van de muzikant, maar al snel had het beter geklikt met diens partner Scott. Om Scott te laten zien dat de Russische natuur alles kan genezen, ook diens relatie met Liberace, had hij zijn assistent een paar foto’s laten maken en laten opsturen naar Amerika. Jammer dat ze waren uitgelekt.

En nu bleek ook nog eens dat diezelfde Scott jaren geleden zijn grote idool had gecompromitteerd! Aan Michael’s onschuld twijfelde hij niet. Hij zat nu wel met een dilemma: moest hij de liedjes weren van de staatsmedia of niet? Was het ineens propaganda geworden voor h-, h-, homofielen? Hij kreeg het woord bijna niet uit z’n Wernickegebied. Na nog een greep in zijn kruis wist hij het: hij zou gewoon de naam van Michael veranderen. Hij twijfelde even over The Artist Formerly Known As, maar dat was al eens gebeurd en zonder veel succes. Het werd This Is Not Michael Jackson. Dat zouden zijn landgenoten wel begrijpen. Zo, ook weer geregeld. Het leven kon zo simpel zijn. Keep it in the closet.

Alles Paletti im Ampelhaus

Verslag in tekst en beeld voor Trendbeheer over de tentoonstelling in het Ampelhaus in Oranienbaum, juli 2013:

http://trendbeheer.com/2013/07/23/alles-paletti-im-ampelhaus/

Oorlog kleedt af

Verslag in tekst en beeld voor Trendbeheer over de Twente Biënnale in juni 2013:

http://trendbeheer.com/2013/06/03/oorlog-kleedt-af-twente-biennale/

…then we take Berlin (2/2)

Verslag in tekst en beeld over de roadtrip van Kolderveen tot Berlijn voor Trendbeheer in april 2013:

http://trendbeheer.com/2013/04/28/then-we-take-berlin/

First we take Kolderveen… (1/2)

Verslag in tekst en beeld over de roadtrip van Kolderveen tot Berlijn voor Trendbeheer in april 2013:

http://trendbeheer.com/2013/04/25/first-we-take-kolderveen/

Real is (not) me

Verslag in tekst en beeld over de Realisme kunstbeurs voor Trendbeheer in januari 2012:

http://trendbeheer.com/2012/01/19/real-is-not-me/

De ontregelde tijd

– ook gepubliceerd in What’s Up magazine in september 2012 – 

Sommige mensen hebben zo’n duidelijk besef van wat ze willen, maar desgevraagd kunnen zij de wens of ambitie nauwelijks verklaren, anders dan dat ze het gewoon heel graag willen. Psychologie van de koude grond vindt altijd wel een gefrustreerde ouder-kind relatie, een biologische klok of compensatiedrang voor een vermeende tekortkoming om het verlangen te duiden. Maar laten we ervan uitgaan dat dergelijke factoren niet al te veel meespelen: waar komt dat willen dan vandaan? Deze mensen hebben een sterk verlangen zoals anderen een sterk geheugen hebben: alsof ze zich de toekomst herinneren. De toekomst die zich als muziekflarden over de schutting van aangrenzende jaren goed verstaanbaar aankondigt. Alsof ze horen welke kant het opgaat met hun leven zoals een kompas hen feilloos naar het noorden zou sturen. Hebben deze mensen met goede oren voor de toekomst een verhoogd bewustzijn van de tijd (wat wij ‘verlangen’ of ‘willen’ noemen)?

Met de ontdekking van extra zintuigen ligt er waarschijnlijk nog een zee aan informatie voor ons

In een documentaire over Raymond Kurzweil werden proefkonijnen aan een experiment blootgesteld om een extra zintuig te ontwikkelen. Zoals vogels over een ingebouwde kompas beschikken, zo kregen de proefkonijnen een riem met trilfunctie om die de drager met behulp van een korte trilling aangaf waar het noorden lag zodra het proefkonijn van koers veranderde. Na een week de riem gedragen te hebben konden de dragers op gevoel het noorden vinden (en zodoende ook de andere windrichtingen), waardoor ze zich veel gemakkelijker een weg baanden door een relatief onbekend gebied.

Het aanleren van extra zintuigen is dus mogelijk, betoogt de documentaire, mede met behulp van synergie tussen reeds ontwikkelde zintuigen. De trilfunctie van de riem in combinatie met de visuele verwerking van de omgeving stelde deze personen in staat een navigatiezintuig te ontwikkelen. Je kunt je alleen maar afvragen welke zintuigen een mens nog meer kan ontwikkelen? Met de toename van zintuigen groeit in ieder geval ook de hoeveelheid informatie die een mens binnenkrijgt. En deze informatie is ongetwijfeld anders dan wat we tot nu toe kennen.

De vraag is dan hoe een mens zichzelf en zijn omgeving interpreteert

Neem als voorbeeld de ontdekking van ultraviolet licht of ultrasonore geluiden. Aanvankelijk waren die voor de mens niet direct waarneembaar, maar bestonden ze evengoed. Zo is er met de ontdekking van extra zintuigen waarschijnlijk een zee aan informatie die nog voor ons ligt. De vraag is dan hoe een mens zichzelf en zijn omgeving interpreteert. Zal hij de vaste ijkpunten tijd en ruimte ter discussie stellen? Wellicht ontdekt hij dat toekomst, verleden en heden niet lineair zijn, zoals Jorge Luis Borges al suggereerde. Maar dat ze veel meer in elkaar overlopen en door elkaar heen zoals gestapelde luchtlagen in tegengestelde richtingen bewegen.

In dat geval is tijd niet alleen het getal op de klok, maar bestaat het uit meerdere lagen met informatie. Bijvoorbeeld een laag met opgedane kennis, impressies en ervaring over zaken en mensen die voorbijgingen en die op latere momenten opnieuw beleefd kunnen worden. Daarnaast zou tijd nog steeds een laag bevatten die de reëel beleefde tijd bevat, maar ook een laag voor wat nog komen gaat. Iets wat je niet met de huidige kennis en ervaring kunt omschrijven, maar wat zich misschien het beste laat benaderen met ‘onderbuikgevoel’ of intuïtie.

Met het verhoogde bewustzijn van tijd ben je als mens niet meer beperkt tot die ene, reëel beleefde tijd.

Joke Hermsen ontrafelde de tijdknoop in haar boek Stil de tijd en analyseerde meerdere belevingen van tijd die niet alleen ingegeven zijn vanuit het collectief erkende, lineaire kloksysteem, maar meer vanuit de individuele beleving. Met het verhoogde bewustzijn van tijd ben je als mens niet meer beperkt tot die ene, reëel beleefde tijd (het ‘nu’). Er staan letterlijk meer vormen van tijd tot je beschikking. Zoals je afstemt op een radiozender, zo ben je in staat om af te stemmen op deze verschillende tijdlagen. En net als de meteorologische koude- en warmtefronten kunnen de verschillende tijdlagen met elkaar in botsing komen. Laten we het ‘ontijd’ noemen. Die veroorzaakt een storing van de (tegen die tijd ouderwets bevonden) concepten toekomst, heden en verleden. Of zoals het in de serie Lost heel mooi wordt verbeeld: tijd als de naald op een grammofoonplaat die een paar groeven overslaat, waardoor de acteurs tijdsprongen maken.

Een rijkere beleving van tijd en daarmee een ontmanteling van de huidige notie van tijd is wellicht de meest radicale ontregeling die de mens kan verrichten. Met het ontregelen van de tijd zoals we die nu kennen worden immers ook de meest absolute grenzen opgeheven, want wat is dan nog leven en dood?